Outro modelo de consumo

Os casos de gripe porcina, pitos con dioxinas, vacas tolas, gripe aviaria, etc., acenderon as luces de alarma sobre o impacto do actual modelo agroalimentario globalizado. Cada vez son máis as persoas que se preguntan onde conduce este modelo de alimentación deslocalizado, industrial, intensivo, quilométrico, que antepón os intereses económicos e empresariais ás necesidades alimenticias, ao ben público e comunitario, ao respecto á natureza.

Este cuestionamiento do modelo agroindustrial enmárcase nunha crítica máis xeral ao sistema capitalista, da que o movemento altermundialista foi un dos seus máximos abanderados. Este movemento, moi activo a principios dos anos 2000, deixou un substrato fértil de resistencias locais, deu lugar a unha nova xeración militante e soubo vincular a crítica e a mobilización global coa procura de alternativas desde o local.

Estas dúas dinámicas, a preocupación polo actual modelo agroalimentario e o ímpeto na construción de alternativas nos territorios a raíz do movemento altermundialista, son dous dos elementos que explican o auxe dos grupos de consumo agroecológico no Estado español. Trátase de experiencias que agrupan a nivel local a persoas que buscan promover outro modelo de consumo: de proximidade, ecolóxico e establecendo unhas relacións directas entre consumidor e produtor.

Os primeiros grupos no Estado español xurdiron a finais do oitenta e principios do noventa, pero non foi até fai uns cinco anos que estes tiveron un crecemento importante. En Catalunya, por exemplo, pasouse de menos de dez cooperativas en 2000 a case un centenar na actualidade, sumando 2.880 unidades de consumo. En cifras totais, trátase de experiencias nas que participa un número reducido de persoas, pero a tendencia vai en aumento, o que demostra unha crecente preocupación polo actual modelo agroalimentario e a vontade de levar a cabo un consumo que sexa solidario co campo, con criterios sociais e ambientais e baseado na autogestión.

A pesar de compartir uns elementos comúns, existe unha gran variedade de modelos organizativos, de relación co campesiño, de formato de compra, etc. No Estado español atopamos, por unha banda, aqueles grupos de consumo que integran no seu seo a consumidores e a produtores, na que os primeiros garanten a compra da produción anticipadamente, colaboran algúns días ao ano na leira e comparten beneficios e perdas. Doutra banda, a maioría, trátase de grupos integrados unicamente por consumidores, quen establecen unha relación directa cun ou varios campesiños, que traballan en marcos organizativos diferenciados.

No que respecta á compra, hai modelos onde o consumidor pode escoller aqueles produtos de tempada que desexe e outros que perciben cada semana unha cesta pechada con froitas e verduras da horta. Outro elemento que distingue a uns grupos doutros é o seu grao de profesionalización. A maioría funcionan a partir do traballo voluntario, aínda que hai algunhas iniciativas que contan con persoas asalariadas, quen, en ocasións, encárganse dunha tenda aberta ao público.

A crise na que se atopa o sector agrario e as dificultades para acceder directamente aos consumidores, cunha lei de marxes pouco transparente e que sitúa o diferencial medio entre o prezo en orixe dun produto e en destino en case un 500%, beneficiando principalmente á gran distribución, levou aos agricultores a buscar alternativas. O sindicato campesiño COAG impulsa a iniciativa ARCO (Agricultura de Responsabilidade Compartida) co obxectivo de promover uns circuítos de comercialización curtos: mercados de produtores, grupos de consumo, caixas a domicilio, venda en explotacións, comedores colectivos, etc., e evitar intermediarios.

A multiplicación destas experiencias expón unha serie de oportunidades para desenvolver outro modelo de consumo desde o local, recuperando o dereito a decidir sobre como, cando e quen produce o que se consome, que os bens naturais, auga, terra e sementes, estean en mans de quen traballan a terra e que non sexan privatizados nin mercantilizados. É o que o movemento internacional da Vía Campesiña ha chamado dereito á soberanía alimentaria. Fronte a un modelo de agricultura intensiva e industrial que quenta o planeta e que xera fame, é necesario apostar por unha agricultura local, sustentable, en mans do campesinado familiar capaz de alimentar ao mundo e arrefriar a Terra.

O gran reto é como chegar a máis xente, facer estas experiencias viables, manter uns principios de ruptura co actual modelo agroindustrial, seguir vinculadas a unha produción e a un consumo local e rexeitar os intentos de cooptación e a mercadotecnia verde. A tarefa non é nada fácil.

As cooperativas e os grupos de consumo teñen que aliarse con outros actores sociais (campesiños, traballadores, mulleres, ecoloxistas, gandeiros, pescadores) para cambiar este modelo agroalimentario, pero á vez deben ir máis aló e participar en espazos amplos de acción e debate como foros sociais, campañas, plataformas para conseguir un cambio de paradigma.

A lóxica capitalista que impera no actual modelo agrícola e alimentario é a mesma que afecta a outros ámbitos da vida: a privatización dos servizos públicos, a especulación co territorio e a vivenda, a deslocalización empresarial, a precariedade laboral, etc. Cambiar este sistema agroalimentario implica un cambio radical de paradigma e a crise múltiple do capitalismo na que estamos inmersos (financeira, climática, social, política, dos coidados, alimentaria, enerxética) pono claramente de manifesto.

Esther Vivas é membro da Rede de Consumo Solidario.

 

proxecto fiare galiza