Cooperativas de consumo ecolóxico

En 2010 contabilizáronse en Catalunya máis de 90 cooperativas de consumo agroecológico que agrupan a unhas 2.880 "unidades de consumo" (léase familias), que poden supor máis de 6.000 persoas.
O fenómeno é relativamente novo. Dez anos atrás, apenas existían unha decena de organizacións deste tipo. Trátase de cooperativas de consumidores agrupados para proverse de froita, hortalizas, ovos e produtos lácteos ecolóxicos, asociados con cooperativas de campesiños que practican este tipo de agricultura. Buscan alimentos máis saudabeis esquivando os circuítos comerciais elitistas (onde os produtos ecolóxicos son moi caros), pero tamén un camiño alternativo para conectar produtores e consumidores sobre bases solidarias fose da lóxica do mercado -un mercado, por outra banda, cada vez máis controlado por uns poucos grupos capitalistas que reproducen e consolidan todos os inconvenientes dunha agricultura industrializada, deslocalizada e altamente contaminante que, ademais, estruja ao produtor e socava cada vez máis a viabilidade dunha agricultura familiar e de proximidade-.

A asociación de produtores e consumidores, ao evitar os altos beneficios dos intermediarios, permite proporcionar alimentos ecolóxicos a prezos máis alcanzabeis -aínda que, a pesar diso, máis caros que os convencionais-. Nesta asociación, os produtores ecolóxicos, que deben afrontar toda clase de dificultades e carecen de axudas substanciais en España (con excepcións como Andalucía), achan nos consumidores asociados con eles unha garantía de venda para a súa produción. As modalidades de compravenda son variadas. Unhas organizacións funcionan coa "cesta semanal" que contén produtos de tempada non encargados previamente. Noutras, os socios cooperativistas poden elixir cada semana (ou coa periodicidade que elixan) o que desexen de entre as producións ofertadas: a relación pode estar informatizada, o cal dá unha gran flexibilidade á relación entre vendedor e comprador. A intermediación -recompilar os encargos, transmitilos, transportar os produtos e repartilos en cestas familiares até os puntos de venda final- adóitase facer con persoal total ou parcialmente voluntario. Como pode verse, é un estilo de compra moi distinto do que estamos afeitos.
Un dos seus fundamentos é o coñecemento mutuo e a confianza persoal entre produtores e consumidores. O consumidor pode informarse directamente sobre como traballa o produtor. Na rede de consumidores máis numerosa da cidade de Barcelona, que agrupa a unhas 300 unidades de consumo, cada ano ten lugar unha visita dos socios á cooperativa agraria que proporciona a maioría dos produtos, durante a que se visita a leira e faise unha comida de irmandade. Durante o resto do ano, as cooperativas teñen unha vida social máis ou menos intensa para discutir e organizar as tarefas, pero tamén para outras actividades informativas e formativas.
Os elementos de mutualismo e de economía solidaria poden adoptar outras formas. O grupo de cooperativas Germinal, por exemplo, ten un Fondo Común Solidario co que financiou ao seu provedor de pan unhas reformas no seu establecemento; o préstamo foi retornado gradualmente.
Estas relacións de reciprocidad baseadas en coñecerse, confiar uns noutros e compartir un proxecto común son xa en si mesmas un embrión de socialidad alternativa ao individualismo imperante, e tamén unha alternativa ao mercado puro e duro, o mercado anónimo e impersonal. Neste mercado, a xente non ten por que coñecerse nin confiar uns noutros. A compravenda convencional é unha pantalla negra que oculta todo o que hai detrás de cada mercadoría: cando comparamos calidade e prezo nuns vaqueiros ou nun teléfono móbil, que podemos saber da explotación infantil, do traballo escravo ou dos impactos ambientais que poden estar tras eses produtos?
Por isto, establecer redes de reciprocidad que aproximen produción e consumo, traballadores e usuarios, é unha acción pouco menos que subversiva. Esas cooperativas de consumo son algo máis que unha vía para comer san. Son iso que o sociólogo norteamericano Eric Olin Wright chama "transformacións intersticiais", consistentes en construír "novas formas de poder social nos nichos, espazos e marxes da sociedade capitalista, a miúdo alí onde non parecen expor unha ameaza inmediata para as clases e elites dominantes". E advirte aos críticos radicais do capitalismo que as menosprezan de que "acumulativamente, na vida da xente, tales transformacións poden supor non só unha diferenza real na súa vida, senón, polo menos potencialmente, unha compoñente clave da ampliación do ámbito transformador do poder social no conxunto da sociedade".
Basta imaxinar unha situación de escaseza de petróleo que poña en crise as subministracións de todo tipo e revele a fraxilidade do actual modelo agroalimentario para darse conta de que as cooperativas de consumo, aínda que hoxe son unha pinga no mar, poden resultar o embrión dunha estrutura alternativa. Non menosprecemos a acción intersticial, sobre todo se se funda en previsións razoabeis sobre as crises que nos ameazan e achega solucións operativas no curto prazo.

Joaquim Sempere é profesor de Teoría Sociolóxica e Sociología Ambiental da Universidade de Barcelona

 

proxecto fiare galiza