Economía global, soberanía alimentar e feminismo

Tódolos seres humanos precisamos alimentos nutritivos, saudables e nunha cantidade adecuada para o noso desenvolvemento en tanto que seres vivos e as nosas condicións de reprodución. Ben alimentadas, as persoas estamos menos expostas a enfermidades e á morte prematura. Seguridade alimentaria é a capacidade dunha poboación para dispor de alimentos nutritivos en cantidade e calidade suficiente. É un dereito humano prioritario e condición necesaria para o desenvolvemento integral da persoa. Pola contra, a inseguridade alimentaria é causa da peor das exclusións: a fame e a morte por enfermidades evitables.

Unha sociedade que se considera avanzada, civilizada e humanista, debe garantir a seguridade alimentaria. Con todo, na economía de mercado, a enorme creación de riqueza ten como condición o aumento da fame e as enfermidades alimentarias. Hoxe non se producen alimentos para a seguridade alimentaria dunha sociedade, senón para obter beneficios no mercado mundial. A escaseza e baixa calidade dos alimentos, pero tamén a nocividad dos mesmos é a causa da inseguridade alimentaria. Fame e comida lixo,  os dous polos da inseguridade alimentaria, son consecuencia da industrialización e mercantilización dos alimentos. A inseguridade alimentaria afecta, por primeira vez na historia, a case a metade da poboación mundial. Máis de mil millóns de persoas con subnutrición crónica e preto de dous mil millóns de persoas enfermas de obesidade, diabetes, estreñimiento, cardiopatías, etc. Xa non se trata só de millóns de mortos anuais por desnutrición e carencia de auga potable, senón tamén por unha  alimentación enfermante (exceso de graxas, proteína de orixe animal, produtos químicos, sal e azucre refinado) inducida pola publicidade das multinacionais.

Inseguridade alimentaria e pobreza danse a man e afectan especialmente ás mulleres e aos fogares encabezados por mulleres. A causa é a desigual condición de homes e mulleres,  incrementada nos países empobrecidos, as clases traballadoras e os colectivos marxinados.

A soberanía alimentaria, condición para a seguridade alimentaria, é a capacidade dos pobos para producir, distribuír e consumir os seus propios alimentos. Este dereito necesita certas condicións. Non hai soberanía alimentaria sen loita pola liberación, sen movemento de autodeterminación dos pobos, l@s traballador@s e as mulleres para conseguir este dereito.

Esta lóxica de producir e vender para facer negocio e conformar un consumo adaptado a esta lóxica, necesita dunha cadea de subordinacións: da natureza á actividade económica, do traballo e os coidados ao traballo asalariado, do valor de uso ao valor monetario. A actividade humana debe comportarse como unha mercadoría, aínda que non o sexa.

A subordinación das mulleres aos homes, aínda que previa ao capitalismo, élle funcional. A actividade de coidados no interior do espazo domestico contribúe ao proceso de produción de mercadorías cun custo económico mínimo e oculto. A actividade de coidados realizada polas mulleres é exhaustiva: crianza, alimentación e coidado de niñ@s, ancian@s e tamén de homes sen ningún tipo de minusvalía (que poderían coidarse eles sós). A actividade das mulleres agricultoras no interior da explotación familiar, aínda que se considera produtiva aos efectos da contabilidade nacional, ten trazos análogos ao traballo doméstico polo seu carácter non remunerado, a súa subordinación á autoridade do home e a súa contribución á desigualdade das mulleres que asumen parte importante do traballo produtivo sen recibir ningunha axuda no traballo reprodutivo e de coidados que realizan en exclusiva.

O mercado global é capitalista e masculino. O progreso económico é á conta da saúde e o traballo invisible das mulleres na esfera privada. Ningunha muller pode reclamar á sociedade o que deu porque se lle esixe como proba de entrega á súa familia. Ningunha muller pode abandonar esas tarefas sen que caia sobre ela a culpa. Pero a maioría dos homes fano todos os días da súa vida. A alianza entre o capitalismo e o patriarcado debe a súa forza á explotación dos traballadores, as mulleres, os pobos e a natureza. Por iso a loita das mulleres para liberarse da subordinación masculina non pode obviar os efectos das crises económicas, os desastres ecolóxicos, a desnutrición e as enfermidades alimentarias ou inmunológicas orixinadas pola economía global.

O consumo prodúcese na esfera privada onde se reproduce a forza de traballo. O espazo familiar permite que os traballadores sexan devoltos ao proceso de produción cada novo día descansados, alimentados e satisfeitos. Quen se ocupa diso e como o fai, é indiferente á economía e a sociología. A forma na que se resolve a produción e reprodución da forza de traballo, non é un problema social senón privado.

O capitalismo non inventou a escisión da esfera pública e privada, da produción e reprodución (coidado) da vida, pero benefíciase dela e lévaa até as súas últimas consecuencias. Gran parte dos seus beneficios proceden de recibir gratuitamente da sociedade (é dicir das mulleres) unha actividade considerada improductiva a efectos de contabilidade nacional. Esta separación implica unha dualidade de tarefas e funciones home/muller e a subordinación das mulleres aos homes, independentemente da súa posición social. Pero a conquista da igualdade entre homes e mulleres non pode confundirse coa salarización do traballo doméstico, con facer emerxer os custos materiais do devandito traballo.

As esferas de actividade social consideradas improductivas reproducen a base material da vida na sociedade: embarazos, crianza, coidado dos enfermos, atender a l@s niñ@s na súa formación escolar, na súa educación ética e social, acompañarlles na construción da súa personalidade ata que sexan autónomos, o equilibrio emocional-colectivo da familia, e o coidado de homes adultos e sans que non requiren ser tratados como dependentes e, á súa vez, poden ser coidadores. Estas tarefas teñen un custo económico e requiren dunha actividade que, si non é asumida socialmente (polo Estado, pola comunidade), recae estritamente nas mulleres. Pero si para liberar destas tarefas reprodutivas ás mulleres faise unha estrita valoración económica (salarizar o traballo doméstico), quedan fóra os aspectos inmateriais e non mercantilizables desta actividade: os coidados que implican unha experiencia, un gasto enerxético-emocional non rexido polo salario. Doutra banda, a loita das mulleres para conquistar a súa independencia económica e igualarse así aos homes, tivo como consecuencia, no capitalismo, entrar no terreo conquistado polo mercado sen abandonar a responsabilidade do coidado que segue sendo parte da esfera privada. Moitas mulleres saíron ao mercado de traballo para ocuparse de coidar aos fillos e maiores doutras mulleres, incluso deixando aos seus lonxe (mulleres inmigrantes no mercado global). As mulleres que aínda que traballen por un salario, non pode custear o traballo de coidados da súa familia, encadean ás súas nais, tías para que as substitúan, sen custo nunha cadea de explotacións nas que son vítimas pero tamén explotan traballo alleo. A solución por tanto, non é a salarización, nin o traballo gratis, senón a repartición do traballo de coidados entre homes e mulleres.

A industrialización e modernización converteuse na aparente solución do mercado para facilitar e reducir a xornada de traballo de coidados das mulleres con xornada laboral coa compracencia do colectivo masculino. Vendeunos toda sorte de electrodomésticos que incorporaban comodidades tecnolóxicas e redución de tempo de traballo (variable, segundo as tarefas) en lavado, pasado o ferro, limpeza. Isto, que polo seu consumo enerxético e en materiais, non é generalizable a toda a poboación mundial, supuxo un enorme negocio para a industria electrodoméstica, enerxética e química, sen que ninguén se preocupe das consecuencias en saúde, das ondas electromagnéticas, os produtos químicos, as emisións de CO2, o cambio climático, etc. No terreo alimentario tamén nos promocionou como forma de redución de tempo de traballo nos coidados, o despregamento de alimentos procesados, precocinados que, non só nos custan máis, senón que nos alimenta mal e enférmannos. O aforro de tempo na alimentación, pagámolo en coidados aos enfermos. A ciencia e a tecnoloxía ao servizo da economía de mercado non son neutras nin coa natureza nin coas mulleres. A modernización, mal chamada progreso, produce unha deterioración acelerada da natureza. Os desastres ecolóxicos teñen repercusións máis severas sobre as mulleres porque elas son as primeiras en sufrir os danos do medio ambiente sobre o seu propio corpo e o corpo de niñ@s e enfermos. O dominio explotador e tecnolóxico do home sobre a natureza e o dominio dos homes sobre as mulleres constitúen unha poderosa alianza a maior gloria do capitalismo global. Esquecer esta alianza implica unha grave perda para a loita das mulleres, que pode devir en feminismo de estado ou feminismo capitalista, do mesmo xeito que, para o movemento obreiro, devandito esquecemento condénalle a perseguir un socialismo machista e depredador da vida.

A "modernización" alimentaria expulsou do campo e da horta familiar a mulleres e homes. A produción agraria converteuse, fundamentalmente, en produción de materias primas alimentarias a gran escala  xerando  concentración de terras, monocultivos, mecanización e introdución de agroquímicos e transxénicos para aumentar a produtividade e expulsión de pequeñ@s agricultor@s e jornaler@s, sendo as mulleres as primeiras en saír.

A participación de mulleres en movementos feministas, campesiños, ecoloxistas, de consumo responsable, presenta un potencial de converxencia para as loitas. Unhas preservarán os bosques ou os manglares dos que sacan o alimento para as súas comunidades e familias. Outras protexerán as fontes de auga potable, privatizadas e contaminadas polas multinacionais alimentarias. Outras, denunciarán a contaminación dos alimentos á vez que promoverán redes autónomas de produción e consumo. Outras pelexarán contra vertedoiros de residuos tóxicos, plantas nucleares, antenas de telefonía móbil, plantacións transxénicas, etc. Cada vez hai máis  loitas contra as agresións á natureza perpetradas polo noso modelo industrialista e consumista. A ameaza para a vida no planeta interpela a todas as mulleres. A nosa loita para sobrevivir require de enfrontamentos contra as multinacionais e os seus políticos a soldo, pero tamén, novos acontecementos económicos, asociativos e culturais en defensa da vida, a seguridade e a soberanía alimentarias e a natureza.

A coincidencia entre a liberación das mulleres e defensa da natureza é máis fácil percibir por parte das mulleres do sur, máis vinculadas á terra que as do norte, urbanas, de clase media e cunha vida moito máis artificializada. Nos países ricos fomos educadas como beneficiarias da ?modernización?. Aínda que subordinadas aos homes, estamos ao lado dos beneficiados polo capitalismo patriarcal. Aínda con dobres e triplas xornadas, as nosas comodidades ocultan a explotación da natureza e doutras mulleres. O capitalismo patriarcal e a civilización ?moderna? desgarran a sociedade e manipulan a noción de ben común. Xa nin sequera perseguimos unha vida pacífica e segura para tod@s, senón que a parte próspera da humanidade sexa, polo menos o 51% do total. Non importa que grandes minorías vivan en simas sociais. Tampouco importa que as persoas beneficiadas o sexan a expensas das prexudicadas. Nin tampouco que o equilibrio do progreso dependa da subordinación da natureza á economía, da muller ao home, do consumo básico ao consumismo irracional, do traballo ao emprego, da participación á delegación, etc.

Esta visión da relación antagónica, na que o outro non só é distinto, senón tamén subordinado e por tanto, suxeito de apropiación por unha banda, e inimigo por outra, despregouse a partir da Ilustración como elemento constitutivo da modernidade, do progreso, da teoría económica e, sobrevivindo as teorías acerca da natureza que priorizan a loita constante pola supervivencia. En ambos os casos, teorías da natureza e da orde social ignoran ou subordinan a estas ?leis? a simbiose, a cooperación, o apoio mutuo e toda unha sorte de relacións naturais e sociais que alimentan e manteñen a vida en lugar de destruír a vida dos outros para salvar a propia. Desde esta concepción, non só non se percibe o potencial enriquecedor que supón a diversidade de vida e culturas senón que constitúe unha ameaza para as formas homogeneizantes e estandarizadas da globalización.

O ecofeminismo expón a necesidade dunha nova cosmología e unha nova antropoloxía que nos coloque, como seres humanos, no lugar que nos corresponde, dentro e non sobre a natureza e que potencie a cooperación, o coidado mutuo, o amor, como formas de relación entre os homes e mulleres, e entre os seres humanos e a natureza. Isto supón cuestionar a idea de que a liberdade e felicidade do ?Home? requiren da emancipación da natureza, mediante o dominio e control sobre ela para saír do reino da necesidade en dirección ao reino da liberdade. Este concepto de emancipación implica, necesariamente o dominio sobre a natureza, incluída a natureza feminina. Doutra banda, é a causa da destrución ecolóxica. O ecoloxismo axudou, coa denuncia das catástrofes provocadas pola aplicación desta concepción de liberdade humana a cuestionar as aplicacións científicas e tecnolóxicas asociadas a estas teorías. O ecofeminismo, para ser ecolóxico e feminista, debe enfrontarse coa perversa emancipación que se deriva do progreso económico e tecnolóxico e a súa pulsión de dominar a vida e a natureza, sen esquecer que calquera paso na boa dirección implica, aquí e agora, a repartición de traballos e coidados cos homes. Isto significa remover as condicións de vida dos beneficiarios da globalización: o capitalismo e o patriarcado. Non é de estrañar, que as clases medias dos países ricos, incluídos os sectores agrarios ?modernos?, o sindicalismo e algunhas correntes feministas celebren, sen matices, a presenza da tecnoloxía na nosa vida cotiá e a presenza de mulleres á cabeza de multinacionais, exércitos e estados agresores.

Non só non debemos tentar superar á natureza senón, pola contra, traballar ao seu favor. Iso esixe pór en primeiro plano as necesidades fundamentais: alimento, coidados, afecto, cooperación, cultura e participación. As mulleres urbanas debemos aprender das campesiñas  unha concepción da supervivencia máis austera no consumo e máis rica nas necesidades básicas de tipo social e afectivo.

Hai moitas cousas que nos diferencian como mulleres xornaleiras, campesiñas, consumidoras, do norte, do sur, do campo e da cidade. Pero hai moitas cousas que compartimos. Somos iguais, na loita pola igualdade respecto dos homes nas organizacións agrarias, sindicais, de consumidor@s, etc. No terreo da alimentación, a defensa dos coidados e a loita contra o mercado global, é máis o que nos une que o que nos separa. Necesitamos atravesar a loita feminista coa loita pola soberanía alimentaria e a loita por un consumo responsable agroecológico coa abolición da subordinación das mulleres respecto dos homes. Denunciar os abusos das multinacionais e educarnos nunha cultura alimentaria que nos defenda da publicidade enganosa e tomar a seguridade alimentaria en nosas propias mans como pais, nais, nenos e nenas. Crear  as condicións para que as mulleres participen nas nosas organizacións e sexan protagonistas.

Pilar Galindo - La Garbancita Ecológica

Mari García - Sindicato de Obreros del Campo - Sindicato Andaluz de Traballadores

 

proxecto fiare galiza